ਅਗਸਤ 1, 2007
ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਪਿਓ ਹੁੰਦੈ।
-ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ
ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ: Everyone has a father. ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇੰਜ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਰ ਜੀਅ ਜੰਤ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਵੀ ਪਿਓ ਹੁੰਦੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਓ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਛੇਤੀਂ ਹੀ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਫਿਕਰੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਤਾਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਫਿਕਰੇ ਦੇ ਅਰਥ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਫਿਕਰੇ ਨੂੰ ਸਰਸਰੀ ਹੀ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਲਗਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਇਸਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਸੁਣੀਦਾ, ''ਐਹ ਹਰਨਾਮਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਅੱਖੜ ਹੈ।" ਅੱਗਿਓਂ ਦੂਜਾ ਕਹੇਗਾ, ''ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਨੀਂ ਪਤਾ। ਮੋਰਿਓਂ ਕਿਸ਼ਨਾ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਵੀ ਪਿਓ ਐ।" ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਕ ਕਹੇਗਾ, ''ਐਹ ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕੰਜੂਸ ਐ।" ਅਗਿਓਂ ਦੂਜਾ ਆਖੇਗਾ, ''ਤੈਂ ਉਹਦਾ ਮੁੰਡਾ ਨੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਵੀ ਪਿਓ ਐ।"
ਸੋ ਕੀ ਹਨ ਅਰਥ ਇਸ ਫਿਕਰੇ ਦੇ? ਬਹੁਤ ਬਾਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗਲਤ ਫਹਿਮੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਂ ਸਿਆਣਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਬਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡਾਕਟਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇੰਜਨੀਅਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਪਾਦਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਿਤਰਕਾਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੇਖਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਾਇਕ ਹਾਂ, ਆਦਿ ਆਦਿ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਕੇ ਅਤੇ ਛਾਪ ਕੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਕ ਦੋ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਮ ਜਿਹੇ, ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਘਾ ਲੇਖਕ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਗੀਤ ਲਿਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਉੱਘੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਦੋ ਘਟੀਆ ਜਿਹੀਆਂ ਟੇਪਾਂ ਕੱਢ ਕੇ (ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਕੇ) ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗਾਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਵਹਿਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਓ ਜੇ ਪਟਵਾਰੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਿਓ ਦੇ ਹੱਥ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਏ ਅਲਫ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟੀ. ਵੀ. ਉੱਤੇ ਇਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਸੁਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣਿਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਉਮੈ ਉਸ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਨੱਕ, ਕੰਨਾਂ, ਹੱਥਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਨਿਕਲਦੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੜੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਡੀਂਘਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੌਪ ਗਾਣੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਤਿੰਦਰ ਸੱਤੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ ਇਸ ਬਲਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਰੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਜੋ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸ਼ੇਅਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸੁਣਾਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਿਸਰੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਸੁਣਾਏ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਦਾ ਖੋਖਲਾਪਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਹੁਣ' ਦੇ ਜਨਵਰੀ-ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਟੋਟਕਾ ਛਪਿਆ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾਂ:
ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਬੁੱਢੀ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਕੜ ਸੀ ਜੋ ਪਹੁ-ਫ਼ੁਟਾਲੇ ਬਾਂਗ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਬੁੱਢੀ ਸਦਾ
ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਕੁੱਕੜ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ
ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਜਾਹ! ਅਸੀਂ ਆਪ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਾ ਲਵਾਂਗੇ।' ਬੁੱਢੀ ਕੁੱਕੜ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਚਲੀ ਗਈ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਹੁ-ਫ਼ੁਟਾਲੇ ਕੁੱਕੜ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਦੇਖਿਆ ਮੇਰਾ ਕੁੱਕੜ! ਐਸ ਪਿੰਡ ਬੋਲਿਆ
ਤਾਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਹੁਣ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਖਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ, ਨ੍ਹੇਰੇ ਚ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ।'
ਕਈ ਬਾਰ ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਹਿਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਦਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀਹ, ਤੀਹ, ਜਾਂ ਚਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਾਰੀ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, it is not the quantity that matters, it is the quality[ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਬਾਹੂ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਲਿਖਿਆ ਹੈ? ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਰਮੁੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹੀ ਆਏਗਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਈ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇ ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਹਉਮੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਚੋਂਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿਮ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ।
ਕਈ ਬਾਰ ਇਸ ਹਉਮੈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਡੀਂਗਾਂ ਵੀ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਵਸਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਯਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਡੀ. ਸੀ. ਵੀ ਸਲੂਟ ਮਾਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।" ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਸਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਮੁਨਾਸਬ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਡੀ. ਸੀ. ਉਸਨੂੰ ਸਲੂਟਾਂ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਰੂਲਾ ਜੀ ਤੇ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਇਕ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਛਪਵਾਇਆ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਰੂਲਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਇਹ ਲੇਖ ਨਰੂਲਾ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਇਹ ਹੈ ਹਉਮੈ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।
ਜੇ ਅਸੀਂ 'ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਪਿਓ ਹੁੰਦੈ' (Everyone has a father) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਹਉਮੈ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੋ, 'ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਪਿਓ ਹੁੰਦੈ' ਦਾ ਅਰਥ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨੇ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਮਰਜ਼ੀ ਹੋਈਏ, ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਿਆਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵਧੀਆ ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਲੇਖਕ, ਖੋਜੀ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੰਪਾਦਕ, ਚਿਤਰਕਾਰ, ਗਾਇਕ ਆਦਿ ਹੋਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਇਨਸਾਨ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋਣਗੇ।
ਮਾਣ (pride) ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ (ego) ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਪਰ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨਾ ਇਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਇਕ ਰੋਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੰਕਾਰਿਆ ਸੋ ਮਾਰਿਆ। ਹੰਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਗਿਰਾਵਟ ਵਲ ਹੀ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਪਾਣੀ ਮੁਸ਼ਕ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਖੜੋਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਬੁਦਵੋ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਚੁਟਕਲਾ ਹੈ:
Rule 1: Boss is always right.
Rule 2: If you think Boss is wrong, see Rule number 1.
ਇਸ ਚੁਟਕਲੇ ਵਿੱਚ ਬੌਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਉਮੈ ਦੇ ਰੋਗੀ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਭਰ ਦੇਵੋ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਤੀ ਹੋਵੇ, ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਪਿਓ ਹੋਵੇ, ਮਾਂ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਧੀ ਹੋਵੇ, ਲੇਖਕ ਹੋਵੇ, ਡਾਕਟਰ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ।
ਝੂਠੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵੀ ਕਈ ਬਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਈ ਇਨਸਾਨ ਦੇਖੇ ਹਨ ਜੋ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲਿਖਣਗੇ। ਅਖੇ ਹੋਛੇ ਜੱਟ ਕਟੋਰਾ ਲੱਭਾ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਪੀ ਆਫ਼ਰਿਆ।
ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਹੀ ''ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਹੈ …॥" ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਹਉਮੈ ਦੇ ਭਾਰੇ ਅਤੇ ਨਿਗਰ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ''ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥" ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਇਕ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚਣੀ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਝੋਲੀ ਚੁੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦਿਸ ਪੈਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਹਿਮ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵਹਿਮ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਗਿਰਾਵਟ ਵਲ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ ਹੋਣ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਦੋ ਭਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਨੱਖੇ ਅਤੇ ਤਕੜੇ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮੈਥੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਅੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਦੋ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਅੱਛੇ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ ਜੋ ਹਰ ਵਾਰੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਾੜੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਰੋਜ਼ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ, ਰਾਹੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਂ-ਛੇਆਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ ਹੀ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਗੱਡੀ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਮਰਿਆ ਮਿਲਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਰ ਕੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਲਈਆਂ। ਜੇ ਉਹ ਸੰਭਲ ਕੇ ਚਲਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਹੰਕਾਰ, ਨਸ਼ਿਆਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਕਾਬਲ ਸਨ।
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ - ਜਿੰਮੀ ਕਾਰਟਰ ਅਤੇ ਬਿੱਲ ਕਲਿੰਟਨ - ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਸੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਮੈਂ ਖੁਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਹਾਂ।) ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਨਸਾਨ ਇੰਨੇ ਲਾਇਕ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿੰਮੀ ਕਾਰਟਰ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੈਬੀਟੈਟ ਫਾਰ ਹੁਮੈਨੀਟੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਘਰ ਬਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਿੱਲ ਕਲਿੰਟਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਰੀਬ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਹਾਵਤ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਊਣਾ ਭਾਂਡਾ ਹੀ ਉੱਛਲਦਾ, ਭਰਿਆ ਭਾਂਡਾ ਨਹੀਂ ਉੱਛਲਦਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਝੂਠੀ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਅੱਛੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। |