ਹਮ ਹੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ! - ਭਾਗ ਦੂਜਾ।

                                                               -ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ

ਇਕ:   ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਸ਼ਹੀਦੇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ, ਵਜ਼ੀਰਾਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਨਾਹਰੇ ਮਾਰੇ, ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਬਜ਼-ਬਾਗ ਦਿਖਾਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ ਕਰਵਾਈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਕਿਹੜੇ ਵਾਅਦੇ, ਕਿਹੜੇ ਸਬਜ਼-ਬਾਗ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਭਗਤ ਸਿੰਘ! ਇਹ ਹੈ ਸਾਡਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ! ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਨਾਹਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਨ ਰਾਜਨੀਤਕਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਨ ਵਾਅਦੇ ਜੋ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ? ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੀ? ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ? ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੇ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੀ ਇਹੀ ਪੈਸਾ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵਰਤਦੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਇਹੀ ਪੈਸਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਵਰਤਦੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋਣੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਸਨ!

ਦੋ:   ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਫ਼ਖ਼ਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ। ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਬੋਲੀਏ ਪਰ ਕਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣਗੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਰਵਾਸੀ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਚਲੋ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਜਿਹੜੀ ਬੋਲੀ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਨਾ ਉਸ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਉਸ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਤਾਂ ਹਿੰਦੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦਰਸ਼ਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਟੀ.ਵੀ. ਵਗੈਰਾ ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਉਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਲਈ ਹੀ ਦੂਸਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁਦਈ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਨ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਜਾਂ ਨਾ।

ਤਿੰਨ:   ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਇਆ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਦਿਸ ਪਵੇਗਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਅਦਾਕਾਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਝੰਡੇ ਦੀ ਕਮੀਜ਼, ਟੋਪੀ, ਰੁਮਾਲ, ਜਾਂ ਪੈਂਟ ਵਗੈਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵੀ ਪਹਿਨ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਮੈਂ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗੀਤ ਦੀ ਡੀ.ਵੀ.ਡੀ. ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਮਰੀਕਨ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਨ ਝੰਡਾ ਕਿਉਂ ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਹਿੰਦੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਝੰਡਾ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਫ਼ਖਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ?

ਚਾਰ:   ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ, ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਸੂਰਬੀਰਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਥੇ ਇਹ ਆਸ਼ਕਾਂ, ਮਸ਼ੂਕਾਂ, ਹੀਰਾਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ, ਸੱਸੀਆਂ, ਸਾਹਿਬਾਂ, ਰਾਂਝਿਆਂ, ਮਹੀਵਾਲਾਂ, ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ-ਮਾਸ਼ੂਕਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਰੋਜ਼ ਗੀਤ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਹੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਹੀਰ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੰਮ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਵਾਰਦਾਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੀਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਰਵਾਰ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਦਰੇਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਦੋਗਲਾਪਣ ਕਿਉਂ? ਹੁਣ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਜੁਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਖਿਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਤੀਰੇ ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚਲਤ ਰੱਖਾਂਗੇ ਅਤੇ ਸਹਿਣ ਕਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ?

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਆ ਸਕਣ।

ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਦੱਸਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ!

                                                                                   -ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਲਿਖਾਂ, ਆਪਾਂ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲਈਏ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ? ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਕੀ ਕੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਈਮਾਰਤਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਬਾਗ, ਬੱਸ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ, ਵਗੈਰਾ ਵਗੈਰਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਕਸ਼ੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਚਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੇਪਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਬ ਹੈ: ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ ਨਾ ਕਿ ਪੇਪਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੇ। 

             ਪ੍ਰੇਮ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਲਿਖ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦੰਗ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਦਾ ਇਕ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰੰਮਪਰਾ ਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰੰਮਪਰਾ, ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਾਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੇ ਉਂਗਲ ਕਰੀ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੀ ਟੀਚਰ ਜਾਂ ਪੌਲੇਟੀਸ਼ੀਅਨ ਜਾਂ ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਪੁਲੀਸ ਜਾਂ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਿਸਟਮ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਜਾਦੂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਜੇ ਸਭ ਹੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਨ, ਜੇ ਸਾਰਾ ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਾਂ? ਸਾਡਾ ਕੁਝ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਜੇ ਹਰ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

             ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਖਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ''ਮੈਂ ਇਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਤੇ ਇਸ ਵਰਗੇ ਕਈ ਹੋਰ ਬੋਲ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਤਾਲਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਇਕ ਗਰੁੱਪ, ਟੋਲੇ, ਸਭਾ ਜਾਂ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਸੰਬੰਧ ਦੂਸਰੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਆਪਸੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਤੇ ਦਮਾਗ਼ ਦੂਸਰੇ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤਰਫ਼ਦਾਰੀ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝਗੜੇ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

                          ● ਮੁਲਕੀ ਵੰਡ

                          ●ਸਿਆਸੀ ਵੰਡ

                          ●ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡ

                          ●ਕੌਮੀਅਤ ਵੰਡ

                          ●ਜਾਤ ਵੰਡ

                          ●ਨੌਜਵਾਨ ਟੋਲਾ ਵੰਡ

                          ●ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਭਾ ਵੰਡ

                          ●ਮਰਦ/ਨਾਰੀ ਸਭਾ ਵੰਡ

                          ●ਅਮੀਰ/ਗਰੀਬ ਸਭਾ ਵੰਡ

                          ●ਪੜ੍ਹ/ਅਨਪੜ੍ਹ ਟੋਲੀ ਵੰਡ

             ਵਗੈਰਾ ਵਗੈਰਾ।

             ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਇਸ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਨਾ ਹੋਵੇ! ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਤਰਫ਼ਦਾਰੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਕੋਈ ਬੇਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਹੋਵੇ। ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਾ ਉਠਾਏ। ਊਚ ਨੀਚ ਤੇ ਜਾਤ ਪਾਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।  ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨੌਜਵਾਨ ਤਬਕਾ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾ ਕਰਨ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਨਾ ਕਰਾਈ ਜਾਵੇ। ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦਿਖਾਉਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਾ ਕਰਨ। 

             ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਿਸਟਮ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨੇਕ ਤੇ ਉੱਚੇ ਇਨਸਾਨ ਹਨ?

             ਜੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ:

                          ●ਕੀ ਮੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ

                          ●ਜਾਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਂ 

                          ●ਜਾਂ ਮੈਂ ਮਰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰਦ ਹਾਂ ਤੇ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜਦਾ ਹਾਂ

                          ●ਜਾਂ ਮੈਂ ਅਮੀਰ ਹਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਰਗੜਦਾ ਹਾਂ 

                          ●ਜਾਂ ਮੈਂ ਚਲਾਕ ਤੇ ਤਕੜਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਹੈ 

                          ●ਜਾਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ

                          ●ਜਾਂ ਮੈਂ ਮਸਜਿਦ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਚਰਚ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ

                          ●ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਅੰਧਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਰੋਜ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣ                              ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਪੱਕਾ ਧਰਮੀ ਹਾਂ

             ਇਹ ਅੰਧਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਸੂਰਜ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਜ਼ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਲਕੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਹੀ ਨਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਓਹੀ ਕਰੀ ਜਾਈਏ? ਵੈਸੇ ਅਸੀਂ ਕਰ ਕੀ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ?

ਹਮ ਹੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ

                                                                                   -ਬਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਢਿੱਲੋਂ

ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪਨਾਹਗੀਰ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। 'ਮੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ', ਮੇਰੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਮੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ? ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ ਤੇ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ''ਬੇਟਾ ਤੁਸੀਂ ਮਲਵਈ ਹੋ, ਦੁਆਬੀਏ ਹੋ, ਜਾਂ ਮਝੈਲ ਹੋ?'' ''ਜੀ ਮੈਂ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ।'' ਸਿਰਫ਼ ਗੋਰੇ ਲੋਕ ਹੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ''Are you an Indian?” ਮੈ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ।

             ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈ  ਹਾਂ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੱਜ ਕੱਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਾਂ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਐਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਐਕਰੋਨਿਮਜ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ  “ghuma-ing, jaa-ing.” ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜੇ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹੋ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਘਸੋੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

             ਜੇ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੁਣੋ ਤਾਂ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਓਗੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਤੱਕ ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੇ, ਡਿਵੋਰਸ, ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਕਾਮਨ ਲਾਅ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸੀ। ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਮ ਹਯਾ, ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਚਰਿਤਰ?

             ਸਾਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਜਬ ਵੂਈ ਮੈਟ।'

             ਅਸੀਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਆਪਣੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪਾਉਣ ਗਏ। ਇਕ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਲੜਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਦੋਨੋਂ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪੀਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸੀ; ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਸਫ਼ੈਦ ਕੁੜਤੇ ਪਜਾਮੇ ਪਹਿਨ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਲੱਗੇ। ਮੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲੈਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਚੰਗੇ ਗੁਰਮੁਖ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ। ਮੈਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਤੋਰਿਆ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਤੋਰੀ,

''ਤੁਸੀਂ ਕਿਥੋਂ ਆਏ ਓ, ਬੇਟਾ?''

''ਹਮ ਪੰਜਾਬ ਸੇ ਹੈਂ।''

''ਕਿਹੜੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੋ?''

''ਜੀ, ਗੜ੍ਹਦੀਵਾਲ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸੇ।''

''ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੀ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ?''

''ਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣੇ ਸੇ ਲਗਤਾ ਹੈ ਹਮ ਗੰਵਾਰ ਲੋਗ ਹੈਂ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਗ ਆਜ ਕੱਲ ਹਿੰਦੀ ਹੀ ਬੋਲਤੇ ਹੈਂ; ਸਕੂਲੋਂ ਔਰ ਕਾਲਜੋਂ ਮੇਂ ਹਿੰਦੀ ਔਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀ ਹੈ।''

''ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋ?''

''ਨਹੀਂ ਜੀ।''

''ਤੁਸੀਂ ਪਾਠ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋ?''

''ਜੀ ਗੁਟਕੇ ਹਿੰਦੀ ਔਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੇਂ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਤੇ ਹੈਂ।''

ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ''ਲੈਟ ਅੱਸ ਗੋ ਮੌਮ, ਵੂਈ ਆਰ ਗੈਟਿੰਗ ਲੇਟ।''

             ਇਕ ਆਦਮੀ ਰੇੜ੍ਹੀ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਰੈਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੱਪੜੇ ਪਰੈਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਰੇੜੀ ਕੋਲ ਖੜੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਬੈਠੀ,

''ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੀ ਏਂ ਤੂੰ?''

ਉਸਦਾ ਬਾਪ ਕਹਿਣ ਲਗਾ, ''ਜੀ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।''

ਮੈਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਬੇਟੀ, ਕਿਆ ਤੁਮ ਸਕੂਲ ਜਾਤੀ ਹੋ?''

'' ਜੀ ਆਂਟੀ, ਮੈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ਜਾਤੀ ਹੂੰ।''

             ਮੈਂ ਜਲੰਧਰ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ  ਫੜਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਹੀ ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਤਵੱਜੋ ਦੇਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਪੋਤਾ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਪੋਤੇ ਦੀ ਦਾਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

             ਕੀ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ? ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਛੱਡਿਆਂ ਸੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਚਲੇ ਨੇ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ, ਸਕੂਟਰ ਡਰਾਈਵਰ, ਬੱਸਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਕੋਨੇ ਕੋਨੇ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੈਸੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅੱਡੇ ਹਨ।

             ਅੱਜ ਕੱਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਹ ਪਾਲਿਸੀ, 'ਆਏ ਹੋ ਤਾਂ ਕੀ ਲਿਆਏ ਹੋ, ਚੱਲੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇ ਕੇ ਚੱਲੇ ਹੋ' ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਦਿਨ ਨਹਿਰੂ ਪਲੇਸ, ਦਿੱਲੀ, ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜੀਨਾਂ, ਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਟੀਸ਼ਰਟਾਂ ਦੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਵੀਹ ਵੀਹ, ਤੀਹ ਤੀਹ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਜੀਨਾਂ ਅਤੇ ਜੈਕਟਾਂ ਆਮ ਲੋਕ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਲੜਕਾ ਜੀਨਾਂ ਹੀ ਪਾਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੈ। ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਸਾਡੇ ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਸੁਥਰੇ ਲਿਬਾਸ?

             ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਸਾਡੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਭ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਆਏ ਹੋਏ ਪਰਾਹੁਣੇ ਨੂੰ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪਿਲਾ ਕੇ ਹੀ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਮੁੱਲ ਵਿਕਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂ? ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕਿ ''ਮੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ" ਕੋਈ ਫ਼ਖਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

             ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਚਪੜਾਸੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਤੱਕ ਇਕੋ ਤਕੜੀ ਦੇ ਵੱਟੇ ਹਨ। ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲਟਕਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਪੈਸੇ ਦਿਉ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਫਾਈਲ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਵਰਨਾ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਲਾਂ ਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਸ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੋਣੋਂ ਰਿਹਾ।

             ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕ 'ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀਆ' ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਅੱਜ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਮੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੇ ਘੁਣ ਨਾਲ ਖਾਧੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ੇਅਰ ਅਕਸਰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:

                                       ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਹਮਾਰਾ,

                                       ਹਮ ਬੁਲਬਲੇਂ ਹੈਂ ਇਸਕੀ ਯਿਹ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਹਮਾਰਾ।

             ਅੱਜ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਕ ਗੈਰ ਮੁਲਕ ਹੋ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਪਰਾਈ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣੀ ਫ਼ਖਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।